به گزارش آذر ایران،حضور دانشجویان خارجی در دانشگاههای ایران سالهاست بهعنوان یکی از نشانههای گسترش تعاملات علمی و دیپلماسی آموزشی معرفی میشود. اما پشت این تصویر رسمی، در برخی محیطهای دانشگاهی روایتهایی شنیده میشود که با آنچه از یک فضای علمی انتظار میرود فاصلهای جدی دارد؛ روایتهایی از شکلگیری بازاری پنهان برای خرید و فروش پایاننامه و رساله.
گزارشها از یکی از دانشگاههای استان حکایت از روندی نگرانکننده دارد. بر اساس این روایتها، برخی اساتید بهجای آنکه نقش راهنما و ناظر علمی را ایفا کنند، عملاً در فرآیندی قرار گرفتهاند که پایاننامه و رساله برای برخی دانشجویان خارجی بهویژه دانشجویان عراقی به شکل سفارشی تهیه میشود.
در این چرخه، پژوهشی که باید حاصل تلاش و کار علمی دانشجو باشد، گاه توسط افراد دیگر انجام میشود. گفته میشود در مواردی حتی از دانشجویان ایرانی خواسته میشود در جمعآوری یا تولید دادههای پژوهشی مشارکت کنند؛ روندی که در برخی موارد به «دادهسازی» و تولید نتایج غیرواقعی نیز میانجامد. نتیجه چنین فرآیندی، پایاننامههایی است که بدون طی مسیر واقعی پژوهش، به مرحله دفاع میرسند.
در مقابل، مبالغ قابل توجهی اغلب به دلار از برخی دانشجویان دریافت میشود. همین موضوع باعث شده برخی از ناظران از شکلگیری نوعی «بازار دلاری پایاننامه» در دل فضای دانشگاهی سخن بگویند؛ بازاری که در آن مدرک دانشگاهی، به جای آنکه حاصل تحقیق و تلاش علمی باشد، به کالایی قابل خرید تبدیل میشود.
پیامد چنین روندی تنها به یک دانشگاه یا یک گروه آموزشی محدود نمیشود. زمانی که پژوهشهای دانشگاهی بر پایه دادههای ساختگی یا تحقیقات سفارشی شکل بگیرند، اعتبار علمی دانشگاهها بهطور مستقیم زیر سؤال میرود. در بلندمدت، چنین وضعیتی میتواند اعتماد جامعه علمی و حتی اعتبار بینالمللی پژوهشهای دانشگاهی ایران را با آسیب جدی مواجه کند.
در کنار این مسئله، استفاده از دانشجویان ایرانی برای انجام بخشهایی از این پروژهها نیز پرسشهای اخلاقی مهمی ایجاد میکند. دانشجویانی که باید در مسیر یادگیری و پژوهش تربیت شوند، در چنین فضایی ممکن است به بخشی از چرخه تولید پژوهشهای غیرواقعی تبدیل شوند؛ چرخهای که بیش از آنکه به تولید علم منجر شود، به تولید مدرک میانجامد.
پرسش اساسی اینجاست: سازوکارهای نظارتی دانشگاهها در برابر چنین روندهایی چگونه عمل میکنند؟ چگونه پایاننامههایی که کیفیت و اصالت آنها محل تردید است از مراحل تصویب، داوری و دفاع عبور میکنند؟ و مهمتر از همه، چه نهادی مسئول صیانت از اعتبار پژوهش دانشگاهی است؟
اگر دانشگاه قرار است نماد تولید دانش و صداقت علمی باشد، نمیتواند در برابر شکلگیری بازارهای پنهان فروش پایاننامه سکوت کند. اعتبار آموزش عالی سرمایهای است که بهسادگی به دست نمیآید، اما با چنین روندهایی میتواند بهسرعت فرسوده شود.
